X'Għad Trid Tipprova Malta

Malta għandha 115-il jum. Sal-1 ta’ Diċembru 2026 trid tgħid lill-UNESCO x’għamlet biex tħares il-Belt Valletta. Mhux x’beħsiebha tagħmel. Mhux kemm kellha laqgħat. X’inbidel, x’ġie adottat u x’jista’ jiġi vverifikat.

Id-deċiżjoni tal-Kumitat tal-Wirt Dinji hija speċifika mhux tas-soltu. Issemmi politiki tal-ippjanar, iż-żona ta’ lqugħ, il-kundizzjonijiet tal-għajxien tar-residenti, il-ġestjoni tat-turiżmu, il-Valutazzjonijiet tal-Impatt fuq il-Wirt u proġetti individwali. Evans Building hija waħda minnhom.

Din il-paġna ssegwi l-evidenza pubblika. Il-kejl huwa sempliċi: jekk miżura tlestiet, ippubblika d-dokument, id-data meta ġie adottat, id-data meta ntbagħat lill-UNESCO u kull eżami li sar mill-ICOMOS jew miċ-Ċentru tal-Wirt Dinji.

Fejn dik l-evidenza mhijiex pubblika, ngħidu mhux ippruvat pubblikament. Dan ma jippruvax li ma teżisti ebda ħidma bil-magħluq. Jipprova li l-pubbliku ma jistax jivverifikaha.

X’deċidiet tassew l-UNESCO

F’Lulju 2025, il-Kumitat adotta d-Deċiżjoni 47 COM 7B.114 dwar il-Belt Valletta.

Laqa’ l-fatt li Malta ressqet abbozz ta’ Pjan ta’ Ġestjoni, Analiżi tal-Veduti u x-Xeni, proposta għal żona ta’ lqugħ u xi valutazzjonijiet tal-impatt. Imbagħad għamilha ċara li dan ma kienx biżżejjed.

L-iskadenza għar-rapport aġġornat ta’ Malta dwar l-Istat ta’ Konservazzjoni hija l-1 ta’ Diċembru 2026. Il-Kumitat mistenni jeżaminah fid-49 sessjoni tiegħu.

Ir-reġistru pubbliku

Sat-8 ta’ Awwissu 2026, dan huwa dak li juri r-rekord uffiċjali pubbliku.

Tlesta parzjalment

• Abbozz tal-Pjan ta’ Ġestjoni, Analiżi tal-Veduti u l-Panorami u proposta għal żona ta’ lqugħ: L-UNESCO kkonfermat li Malta ressqet dawn il-materjali u laqgħet il-pass. Iżda xorta talbet reviżjonijiet, proposta aktar b’saħħitha għaż-żona ta’ lqugħ u Pjan ta’ Azzjoni dettaljat.
• Valutazzjonijiet tal-Impatt fuq il-Wirt: L-UNESCO laqgħet xi valutazzjonijiet. Talbet ukoll lil Malta ssaħħaħ il-proċess sabiex jitqiesu sew l-impatti indiretti u kumulattivi.

Mhux ippruvat pubblikament

• Analiżi tal-Veduti u l-Panorami riveduta;
• Pjan Lokali tat-Tramuntana tal-Port rivedut b’kontrolli effettivi għall-ambjent ta’ madwar il-Belt Valletta;
• gwida riveduta tal-politika dwar il-Floor Area Ratio;
• Pjan Lokali tal-Port il-Kbir rivedut;
• proposta kompluta għaż-żona ta’ lqugħ, b’eżami xieraq tal-konfini tat-Tramuntana;
• Pjan ta’ Ġestjoni aġġornat li fih Pjan ta’ Azzjoni dettaljat u li jista’ jitkejjel;
• prova li l-pjan aġġornat u l-Pjan ta’ Azzjoni ntbagħtu lill-ICOMOS għall-eżami;
• reġistru pubbliku li juri liema proġetti ntbagħtu liċ-Ċentru tal-Wirt Dinji, meta ġew eżaminati l-Valutazzjonijiet tal-Impatt fuq il-Wirt u jekk dan sarx qabel l-approvazzjoni tal-ippjanar; u
• Valutazzjoni tal-Impatt fuq il-Wirt għal Evans, Pjan ta’ Ġestjoni tal-Konservazzjoni supplimentat jew eżami minn Korp Konsultattiv li jkunu ppubblikati.

Din hija sejba dwar it-trasparenza. Kull awtorità tista’ tikkoreġiha billi tippubblika l-evidenza.

Għaliex Evans Building hija l-prova

Evans Building tidher f’żewġ deċiżjonijiet konsekuttivi tal-Kumitat tal-Wirt Dinji.

Fid-Deċiżjoni 45 COM 7B.190 tal-2023, il-Kumitat ħeġġeġ lil Malta ttejjeb il-proċess tal-Valutazzjonijiet tal-Impatt fuq il-Wirt, tqis l-impatti indiretti u kumulattivi, u tressaq id-dettalji u l-valutazzjonijiet tal-proġetti ta’ Evans u Manoel Island qabel jittieħdu deċiżjonijiet li diffiċli jitreġġgħu lura.

Id-deċiżjoni tal-2025 tmur lil hinn. Issemmi b’mod espliċitu l-bidla proposta fl-użu ta’ Evans Building meta tħeġġeġ lil Malta tibgħat informazzjoni dettaljata dwar il-proġett u l-Valutazzjoni tal-Impatt fuq il-Wirt rispettiva qabel l-approvazzjoni tal-ippjanar. Titlob ukoll li l-Pjan ta’ Ġestjoni tal-Konservazzjoni ta’ Evans jiġi supplimentat.

Dan joħloq sitt mistoqsijiet li l-gvern jista’ jwieġeb issa:

1. Liema verżjoni tal-proġett propost tal-lukanda ntbagħtet liċ-Ċentru tal-Wirt Dinji?
2. Tlestiet Valutazzjoni tal-Impatt fuq il-Wirt speċifika għall-proġett?
3. Tqis il-pressjoni kumulattiva tal-lukandi u t-turiżmu, mhux biss it-tibdil fiżiku fil-binja?
4. Il-Pjan ta’ Ġestjoni tal-Konservazzjoni ġie supplimentat?
5. X’parir ta l-ICOMOS jew Korp Konsultattiv ieħor?
6. Ir-rekord sħiħ se jiġi ppubblikat qabel l-approvazzjoni tal-ippjanar jew xogħol li ma jistax jitreġġa’ lura?

Is-sentenza dwar l-akkwist pubbliku tal-25 ta’ Ġunju 2026 reġgħet daħħlet fis-seħħ l-għoti tal-konċessjoni. Ma tatx permess tal-ippjanar, ma lestietx Valutazzjoni tal-Impatt fuq il-Wirt, ma approvatx xogħol fuq proprjetà kulturali u ma qatgħetx kif għandha tiġi ttrattata l-arkeoloġija. Dawk il-proċessi jibqgħu separati.

Li tirbaħ konċessjoni mhuwiex l-istess bħal li tipprova li proġett iħares il-Valur Universali Eċċezzjonali tal-Belt Valletta.

X’għandha tagħmel Valutazzjoni tal-Impatt fuq il-Wirt

Valutazzjoni bħal din mhijiex paragrafu li jgħid li proġett se juża ġebla xierqa u jżomm faċċata. Il-gwida u l-għodod tal-UNESCO u l-Korpi Konsultattivi jitolbu li l-effett fuq il-Valur Universali Eċċezzjonali jitqies qabel id-deċiżjonijiet isiru diffiċli biex jitreġġgħu lura.

Għal Evans, dan ifisser li l-valutazzjoni trid tmur lil hinn mill-qoxra tal-binja. Trid tqis l-arkeoloġija tas-sit, ir-rabta tiegħu ma’ Fort Sant Iermu u n-nisġa urbana tal-Belt, iż-żieda fil-pressjoni mill-viżitaturi u s-servizzi, l-iżvilupp kumulattiv tal-lukandi, u alternattivi li jistgħu jagħmlu inqas ħsara.

Irid ikun ukoll indipendenti biżżejjed biex ipoġġi l-proposta għall-prova. Valutazzjoni miktuba biex tiġġustifika deċiżjoni kummerċjali li diġà ttieħdet hija burokrazija, mhux protezzjoni.

Dak li ma tfissirx l-iskadenza

L-1 ta’ Diċembru hija l-iskadenza ta’ Malta biex tirrapporta. Mhijiex skadenza biex titlesta Valutazzjoni tal-Impatt fuq il-Wirt għal Evans, biex tiġi deċiża applikazzjoni tal-ippjanar jew biex tintbagħat din l-ittra tal-kampanja.

Huwa żbaljat ukoll li jingħad li l-Belt Valletta tidħol awtomatikament fil-Lista tal-Wirt Dinji fil-Periklu jekk ir-rapport ikun dgħajjef. Id-Deċiżjoni 47 COM 7B.114 ma tgħidx hekk. Il-Kumitat jeżamina r-rapport ta’ Malta u jiddeċiedi x’jiġri wara permezz tal-proċess tal-Wirt Dinji.

Din id-distinzjoni ma ddgħajjifx il-kampanja. Tagħmilha aktar diffiċli biex titwarrab. Malta ngħatat skadenza formali biex tagħti rendikont ta’ nuqqasijiet speċifiċi. Il-pubbliku għandu kull dritt jitlob l-evidenza qabel ir-rapport jinkiteb bil-magħluq.

X’għandu jkun fih rapport kredibbli

Rapport serju dwar l-Istat ta’ Konservazzjoni għandu jinkludi:

• l-istrumenti tal-ippjanar riveduti u l-proċess legali li bih daħlu fis-seħħ;
• il-mappa finali taż-żona ta’ lqugħ u l-miżuri ta’ protezzjoni tagħha;
• il-Pjan ta’ Ġestjoni aġġornat b’azzjonijiet, baġits, ismijiet ta’ min huwa responsabbli, dati u indikaturi li jistgħu jitkejlu;
• evidenza dwar is-servizzi essenzjali u l-kundizzjonijiet tal-għajxien tar-residenti;
• miżuri dwar kemm turisti tiflaħ tilqa’ l-Belt u kif dan se jiġi mmonitorjat;
• reġistru ta’ proġetti li jistgħu jolqtu l-Valur Universali Eċċezzjonali tal-Belt Valletta;
• kull Valutazzjoni tal-Impatt fuq il-Wirt rilevanti, id-data meta ntbagħtet, l-eżami mill-Korp Konsultattiv u d-data tad-deċiżjoni tal-ippjanar; u
• ir-rekord sħiħ ta’ Evans, inklużi d-dettalji tal-proġett, il-Valutazzjoni tal-Impatt fuq il-Wirt u l-Pjan ta’ Ġestjoni tal-Konservazzjoni supplimentat.

Mingħajr annessi u dati, rapport jista’ jelenka l-attività waqt li jaħbi jekk fil-fatt inbidlitx xi ħaġa.