Il-Gżira Manoel - Fajl tal-Kriżi

Sommarju

Il-Gżira Manoel hija gżira ta’ 30 ettaru fil-Port ta’ Marsamxett, imqabbda ma’ tal-Gżira b’pont tal-ġebel. Għal 300 sena kienet il-gżira tal-kwarantina ta’ Malta, imħarsa minn Fort Manoel. Fl-2000 iż-żewġ partiti ewlenin ivvutaw b’mod unanimu biex jagħtuha lill-konsorzju MIDI għal 99 sena. Sitta u għoxrin sena, petizzjoni b’29,000 firma u ftehim ta’ €43 miljun wara, hija pubblika mill-ġdid. Jekk tibqax pubblika - din hija l-mistoqsija ħajja.

Kronoloġija

1570
Il-Gżira tal-Isqof. Il-Kapitlu tal-Katidral ta’ l-Imdina jakkwista l-gżira, li ssir magħrufa bħala Il-Gżira tal-Isqof. L-istorja tagħha bħala art tal-istat, art tal-knisja u art ta’ konċessjoni tibda hawnhekk.
1592-93
L-ewwel kwarantina. Lazzarett temporanju ta’ garaxxijiet tal-injam jinbena waqt it-tifqigħa tal-pesta, u jiġi żarmat ladarba l-epidemija tonqos.
1643
Lascaris jibni l-Lazzarett. L-Ordni ta’ San Ġwann takkwista l-gżira mingħand il-Knisja bi skambju ma’ art magħrufa bħala tal-Fidden qrib ir-Rabat. Il-Gran Mastru Giovanni Paolo Lascaris jibni Lazzarett permanenti, mkabbar minn Gran Mastri suċċessivi - Cotoner, Carafa, Perellos, de Vilhena, Rohan - fl-istazzjon ewlieni tal-kwarantina ta’ Malta għal aktar minn 250 sena.
1723-1733
Fort Manoel jinbena. Il-Gran Mastru António Manoel de Vilhena, li jsemmi l-gżira għalih innifsu, iqiegħed l-ewwel ġebla fl-14 ta’ Settembru 1723. Id-disinn huwa tal-inġinier Franċiż René Jacob de Tigné, eżegwit taħt l-inġinier militari tal-Ordni Charles François de Mondion: pjanta kwadra, erba’ bastjuni fil-kantunieri, ravelin, triq koperta u glacis, b’kappella ddedikata lil Sant’Antnin ta’ Padova. Is-swar jitlestew sal-1727, il-kappella u l-barkakki madwar l-1733. Mondion imut fl-1733 u jindifen fil-kripta taħt il-kappella.
1813-1838
Il-magna tal-kwarantina Ingliża. Il-Lazzarett iservi bħala sptar tal-pesta fl-1813-14 u bħala sptar militari matul-Gwerra tal-Krimea. Jiġi mkabbar fl-1837-38 taħt il-Gvernatur Sir Henry Frederick Bouverie, b’sptar ġdid tal-pesta mibni fl-istess xogħlijiet. L-ittri jiġu ffumigati fil-Lazzarett qabel il-kunsinna.
1941-1942
Gwerra u depot tas-sottomarini. L-Ammiraljat jirrekwiżizzjona l-Lazzarett fl-1939. Bejn l-1941 u l-1942 il-gżira sserviet bħala depot tas-sottomarini u ġiet imbumbardjata ripetutament mill-ajruplani Taljani u Ġermaniżi. Is-swar, il-barkakki u l-kappella ta’ Fort Manoel jiġu danneġġjati; il-kappella tieħu daqqa diretta. L-isplużjonijiet fetħu l-oqbra; is-suldati dfnu mill-ġdid il-fdalijiet.
1949-1979
Sptar, imbagħad tletin sena ta’ abbandun. Il-Lazzarett jerġa’ jinfetaħ bħala sptar fl-1949 u jibqa’ jopera sal-jum li l-Flotta Rjali Brittanika titlaq fil-31 ta’ Marzu 1979. Imbagħad il-gżira taqa’ fi stat ta’ ħsara: il-fortizza, iddikommissjonata fl-1964, tiġi okkupata illegalment u vandaliżżata, u l-kripta ta’ Mondion tiġi mnehħija minn ġidha. Fil-bidu tas-snin sebgħin l-art taċ-ċimiterju tal-kwarantina l-antika kienet inbidlet f’bitħa mikrija għall-ħażna ta’ pajpijiet tat-tħaffir taż-żejt - l-oriġini tal-yacht yard fuq ix-xatt tan-nofsinhar.
1993
MIDI tintagħżel. MIDI, konsorzju mwaqqaf fl-1992 u kkonvertit f’plc f’Ġunju 1999, tintagħżel bħala l-offerent preferut għall-iżvilupp ta’ Manoel Island u Tigné Point. NGOs fosthom Din l-Art Ħelwa, Friends of the Earth u Nature Trust joġġezzjonaw li l-ftehim “kien irixxax spekulazzjoni”. Il-ministru tal-ambjent tal-PN Francis Zammit Dimech, li mexxa n-negozjati, isejjaħ il-proġett “ħolma nazzjonali”.
15 June 2000
L-enfitewsi ta’ 99 sena. L-att pubbliku jiġi ffirmat: enfitewsi temporanja ta’ 99 sena fuq Manoel Island u Tigné Point, mogħtija mill-gvern tal-PN u approvata b’riżoluzzjoni parlamentari mgħoddija b’mod unanimu - l-unika oġġezzjoni kienet klawżola li teżenta lil MIDI mid-dazju tal-bolla, u għalhekk il-ftehim kellu bżonn vot tal-plenarja skont l-Att dwar ir-Rimi ta’ Art tal-Gvern (Cap 268, art. 3(1)(d)). Il-premju kien ta’ Lm39.5 miljun (madwar €92.2 miljun) għaż-żewġ siti, li minnhom Manoel Island tikkostitwixxi Lm21.32 miljun (madwar €49.7 miljun); il-kera tal-art kienet Lm480,000 fis-sena għaż-żewġ siti, Manoel Island waħidha Lm256,811 - imnaqqsa jew eżentata għall-ewwel tlettax-il sena. Il-konċessjoni tinkludi drittijiet tal-marina fuq ix-xatt tan-nofsinhar. Iċ-chairman ta’ MIDI Albert Mizzi jwiegħed li x-xogħol jitlesta fi “seba’ sa’ għaxar snin”.
2000-2016
Imsakkar ‘il barra. Ix-xatt jiġi ssiġillat mill-bidu tal-konċessjoni - għal madwar sittax-il sena - minkejja li l-kundizzjonijiet tal-konċessjoni kienu jirrikjedu li l-aċċess pubbliku jibqa’ miftuħ. Fuq il-post, MIDI tirrestawra Fort Manoel minn madwar l-2001 (il-kumpanija tqiegħed l-ispiża tar-restawr tal-fortizza fuq €13.9 miljun, madwar għaxar darbiet il-kreditu tax-xogħlijiet li l-att kien alloka) u tibni ċentru tad-distribuzzjoni tal-Enemalta. L-iżvilupp ta’ lussu qatt ma jimmaterjalizza; il-permess sħiħ tal-iżvilupp qatt ma jinħareġ. Tigné Point, in-nofs l-oħra tal-ftehim, tiġi żviluppata għal kollox.
5 September 2016
“Ix-xatt mhux tagħkom.” Ir-residenti tal-Gżira jipprotestaw kontra l-imblukkar ta’ MIDI tal-aċċess kostali, bil-kunsill jargumenta li l-għeluq kiser il-liġi li tissalvagwardja x-xatt bħala dominju pubbliku. Flimkien għal Ambjent Aħjar kienu ppreżentaw applikazzjonijiet tal-Att tad-Dominju Pubbliku f’Ġunju ta’ qabel fejn talbu li seba’ siti, fosthom Manoel Island, jiġu ddikjarati dominju pubbliku.
10 September 2016
Il-luketti jinqatgħu. Attivisti minn Kamp Emerġenza Ambjent, appoġġjati minn diversi eNGOs u mgħaqqudin mas-sindku tal-Gżira Conrad Borg Manché, jaqtgħu l-luketti ta’ MIDI u jgħaddu mill-bibien lejn ix-xatt, jikkampjaw fuq il-post u jistiednu lill-pubbliku jingħaqad. L-aċċess jerġa’ jingħalaq mill-uffiċjali tas-sigurtà fl-14 ta’ Settembru u jerġa’ jinfetaħ mill-attivisti madwar l-24 ta’ Settembru.
2017
Il-weekends biss, taħt sorveljanza. Wara l-okkupazzjoni mill-ġdid u ġimgħat ta’ protesti, MIDI taqbel ma’ arranġament interim: aċċess limitat, mit-8am sat-8pm, il-weekends biss, taħt sorveljanza - minkejja li l-permess preliminari kien jirrikjedi li x-xatt jibqa’ aċċessibbli matul-kostruzzjoni u l-operat kollha, u l-konċessjoni tat lil MIDI biss terz tal-gżira bix-xatt eskluż.
2018
Il-kunsill jiftaħ kawża, u titwieled il-Fondazzjoni. Il-kunsill lokali tal-Gżira jibda proċeduri legali kontra MIDI talli ċaħħdet l-aċċess pubbliku lejn ix-xatt. Fl-14 ta’ Marzu 2018, MIDI u l-kunsill jiffirmaw Att ta’ Gwardjanja li jistabbilixxi l-Manoel Island Foundation - ippreseduta minn Borg Manché, bl-avukata Claire Bonello, id-deputat sindku Ralph Mangion u ċ-CEO ta’ MIDI Mark Portelli - li jorbot lil MIDI għall-aċċess pubbliku għall-park, ix-xatt, iż-żoni tal-għawm u Fort Manoel, limiti fuq l-għoli tal-bini u park pubbliku ta’ 80,000 metru kwadru. Il-casino propost jitneħħa. Il-Prim Ministru Joseph Muscat jattendi l-iffirmar u jsejjaħlu mudell ta’ relazzjonijiet bejn il-komunità u l-investitur. Isegwi tilwima fil-PN, bil-partit isostni li l-kunsilliera tiegħu fil-Gżira tħallew barra min-negozjati.
March 2019
L-ewwel approvazzjoni preliminari, 13-1. Il-bord tal-Awtorità tal-Ippjanar japprova l-outline tal-iżvilupp ta’ Manoel Island b’tlettax-il vot kontra wieħed.
16 September 2021
Il-permess jerġa’ jsir, 7-0, wara li kulħadd jirrikuża ruħu. L-approvazzjoni tal-2019 kienet ġiet revokat mit-Tribunal tar-Reviżjoni tal-Ambjent u l-Ippjanar wara li l-appell ta’ FAA kixef kunflitt ta’ interess ta’ konsulent tal-EIA. Fuq l-applikazzjoni riveduta (PA/09407/17), erba’ membri tal-bord - iċ-chairman tal-PA Vincent Cassar, iċ-chairman tal-ERA Victor Axiaq, ir-rappreżentanta tal-NGOs Annick Bonello u l-membru Joseph Brincat - u l-kunsill lokali tal-Gżira nnifsu jirrikużaw ruħhom, il-kunsill minħabba li joqgħod fuq il-Manoel Island Foundation. Il-bord li jifdal japprova b’mod unanimu: 300 appartament (minn 499), 175,000 metru kwadru ta’ spazju miftuħ pubbliku inkluż il-Glacis Park ta’ 80,000 metru kwadru, footprint ta’ bini ġdid ta’ madwar 6-10% tas-sit, l-ebda reklamazzjoni tal-art. Permess separat tal-2012 li jippermetti casino, uffiċini u residenzi fil-Lazzarett - imġedded fl-2023 bħala PA 4716/23 - jibqa’ fis-seħħ maġenbu; gvern preċedenti tal-PN kien neħħa l-ħlas tal-konċessjoni tal-casino bi skambju mar-restawr ta’ Fort Manoel.
December 2021
Is-sieħeb moħbi. MIDI tiffirma ftehim sigriet ma’ Anton Camilleri “Toni tal-Franciz” (AC Enterprises), għal joint venture li fiha Camilleri ikollu l-maġġoranza u l-kontroll operattiv tal-iżvilupp ta’ Manoel Island, b’MIDI tikkontribwixxi l-art konċessa għal sehem ta’ minoranza. L-arranġament jiġi żvelat minn The Shift fit-8 ta’ Ġunju 2025.
31 March 2023
L-iskadenza tgħaddi. L-att kien jirrikjedi tlestija sostanzjali sa’ din id-data, b’perjodu ta’ rimedju ta’ tliet snin sal-31 ta’ Marzu 2026, li warajh il-gvern seta’ jirrexxindi. MIDI tallega estensjonijiet awtomatiċi li jammontaw għal mill-inqas għaxar snin għal dewmien lil hinn mill-kontroll tagħha - permessi, sejbiet arkeoloġiċi, appelli - u tgħid li x-xogħlijiet setgħu jitlestew sal-2033. L-applikazzjoni tagħha tal-2023 għall-iżvilupp sħiħ tippreżenta 323 unità residenzjali u 186,000 metru kwadru ta’ spazju miftuħ, figuri tal-iżviluppatur li qatt ma tressqu għal deċiżjoni finali.
March-May 2025
Il-petizzjoni. Il-petizzjoni parlamentari nru. 257, miftuħa minn Robert Louis Fenech għall-kampanja “Manoel Island: Post Għalina” mmexxija minn Moviment Graffitti u Flimkien għal Ambjent Aħjar u appoġġjata minn madwar ħamsin organizzazzjoni, iddum ix-xahrejn tagħha u tagħlaq fil-25 ta’ Mejju 2025 b’29,041 firma - madwar 5% tal-popolazzjoni ta’ Malta u l-aktar petizzjoni parlamentari ta’ suċċess tal-leġiżlatura. Fil-bidu ta’ Mejju, il-Prim Ministru Robert Abela jirreżisti, iwissi li l-kumpens jista’ jiswa “mijiet ta’ miljuni”; id-deputata tal-PN Rebekah Borg titlob trasparenza fuq il-finanzi tal-kuntratt.
8-10 June 2025
Il-konċessjoni tibda titkisser. Fit-8 ta’ Ġunju, The Shift tiżvela l-joint venture moħbija ma’ Camilleri, u MIDI tgħid li hija “miftuħa li tilħaq ftehim”. Fid-9 ta’ Ġunju, MIDI timpenja ruħha pubblikament li tiddiskuti r-ritorn tal-gżira għall-proprjetà pubblika. Fl-10 ta’ Ġunju, il-gvern jippreżenta protesta ġudizzjarja kontra MIDI fejn jallega nuqqas ta’ konformità mal-obbligi kuntrattwali u jirrifjuta kwalunkwe estensjoni tal-iskadenza tat-tlestija. Fi żmien ix-xahar, il-gvern jirtira l-appoġġ tiegħu għall-proġett u jiddikjara l-intenzjoni tiegħu li jibdel il-gżira f’park nazzjonali; Abela jiltaqa’ mal-kampaners u jgħidilhom “il-ġlieda tagħhom hija l-ġlieda tiegħi”.
Late 2025
Fort Tigné għall-bejgħ. Joħroġ li MIDI kienet daħlet fi ftehim ta’ wegħda ta’ bejgħ ta’ €2.5 miljun mal-iżviluppatur Joseph Portelli biex tikkonverti Fort Tigné f’lukanda - bejgħ li jeħtieġ l-approvazzjoni tal-gvern, u punt ieħor ta’ pressjoni għar-ritorn tal-fortizza.
16 March 2026
“Irritornata lin-nies.” Abela jħabbar li l-bord ta’ MIDI qabel li jtemm il-konċessjoni enfitewtika ta’ 99 sena fuq Manoel Island u jirritorna Fort Tigné. Il-Ministru tal-Artijiet Owen Bonnici, li nnegozja flimkien mal-Prim Ministru, iqiegħed il-ħlas fuq €43 miljun nett - €47.3 miljun gross inkluż il-VAT rimborsabbli - kontra l-€78 miljun li MIDI kienet talbet: l-ebda ħlas għall-art innifisha, ftit aktar minn nofs l-infiq ivverifikat. MIDI tikkonferma lill-borża li l-konċessjoni ta’ Tigné Point esklużi Fort Tigné tibqa’ fis-seħħ.
24 March 2026
Il-Parlament jerġa’ jivvota, b’mod unanimu. Ir-riżoluzzjoni li tapprova r-rexxissjoni - imressqa minn Owen Bonnici - tgħaddi b’mod unanimu, wara approvazzjoni unanima mill-Uffiċċju Nazzjonali tal-Verifika fl-iskrutinju tal-Kumitat tal-Kontijiet Pubbliċi. Iż-żewġ partiti li kienu vvutaw favur il-konċessjoni fl-2000 jivvutaw kontrieha fl-2026.
March 2026
L-azzjonisti fil-kamra. Is-sidien ewlenin ta’ MIDI kienu familji tan-negozju - Alf. Mizzi & Sons (17.37%), MAPFRE MSV Life (12.55%), Gasan Enterprises (11.09%), Mark Weingard (8.91%) sa April 2024 - mhux politiċi. Iżda membru wieħed tal-gvern kellu hu stess flus fil-kumpanija: il-Ministru tal-Ekonomija Silvio Schembri, MP sa mill-2017, iddikjara azzjonijiet u bonds f’MIDI plc fid-dikjarazzjonijiet tal-assi ppubblikati tiegħu mill-2017 sal-2022, l-aħħar sena li fiha l-formola tiegħu kienet pubblika. Ma jeżisti l-ebda rekord pubbliku ta’ xi dikjarazzjoni ta’ kunflitt jew ta’ riċuża min-naħa tiegħu matul-votazzjonijiet dwar is-settlement. U fl-istess xahar ta’ dawk il-votazzjonijiet, il-gvern abolixxa formalment id-dikjarazzjonijiet ministerjali tal-assi aktar dettaljati li kienu juru tali holdings, u biddilhom b’formola waħda, inqas komprensiva, li mhijiex ippubblikata. Jekk xi membru li vvota fuq ir-rixxissjoni ta’ €43 miljun kellux azzjonijiet jew bonds f’MIDI m’għadux jista’ jkun magħruf pubblikament.
28 April 2026
L-azzjonisti jiffirmaw taħt l-arloġġ. Il-laqgħa ġenerali straordinarja ta’ MIDI tapprova r-rexxissjoni. Il-bord isejjaħ ir-rimborż inadegwat iżda jaċċettah minħabba “d-disparità sinifikanti fis-saħħa tan-negozjar”: €50 miljun f’bonds garantiti kellhom jimmaturaw fis-27 ta’ Lulju 2026, u l-ebda kawża fil-qorti setgħet tintemm fil-ħin. “Id-deċiżjoni li ma ssirx litigazzjoni ttieħdet fuq bażi prattika u finanzjarja biss.”
13 May 2026
Il-gżira terġa’ lura d-dar. L-att pubbliku jiġi ffirmat quddiem in-Nutar Marco Burlo mis-CEO tal-Awtorità tal-Artijiet Robert Vella, is-CEO ta’ Transport Malta Kurt Farrugia u s-CEO ta’ MIDI Mark Portelli, bil-preżenza ta’ Abela u Bonnici. Heritage Malta tieħu f’idejha Manoel Island u Fort Tigné, u s-siti jinfetħu għall-pubbliku dak l-istess jum - tfal tal-iskola huma l-ewwel viżitaturi. Abela jwiegħed li jemenda l-Pjan Lokali sabiex l-ebda żvilupp ma jkun jista’ jsir fuq il-gżira qatt aktar, segwit minn proċess ta’ masterplan.
Early May 2026
Nibnu fuq Ruma. Times of Malta tirrapporta li l-padel courts illegali jinsabu direttament fuq fdalijiet arkeoloġiċi ddokumentati matul-ħidmiet ta’ tħaffir ta’ MIDI: allinjamenti ta’ kanali tad-dwieli mill-perjodu klassiku, ta’ oriġini Roman jew possibbilment Punic, viżibbli anke fuq immaġini tas-satellita ta’ Google Earth bħala linji ppuntjati li jgħaddu taħt il-padel courts. L-arkeoloġu tal-University of Malta Timmy Gambin isejħilhom l-akbar sett ta’ kanali tad-dwieli li qatt instab f’Malta, flimkien ma’ barriera antika possibbli u kanali ta’ kenn mis-Second World War, u jħeġġeġ li jiġu rrestawrati u integrati fil-park nazzjonali “bħala tip ta’ storja ħajja” - irritornati għall-użu oriġinali tagħhom, imħawwla bis-siġar. Is-Superintendence of Cultural Heritage tikkonferma li l-fdalijiet jeżistu. Ma tqajjem l-ebda oġġezzjoni.
16 July 2026
Il-padel courts. Il-bord tal-Awtorità tal-Ippjanar jissanzjona għoxrin padel court mibnija illegalment u japprova għaxra oħra fuq il-pitch tal-futbol li qabel kien in-Nicholl Ground (PA/07995/25, ippreżentata f’Novembru 2025 minn Sharlon Pace għal Gżira United FC), b’ħdax-il vot kontra wieħed, b’multa ta’ planning-gain ta’ €25,000 wara li l-uffiċjal tal-każ kien irrakkomanda l-formula standard ta’ €900 - wara li kkunsidra l-padel courts “ħfief u revertibbli” fuq sit li storikament kien jospita sport. Ir-rakkomandazzjoni ġiet ippubblikata jumejn wara li l-perjodu tal-oġġezzjonijiet ingħalaq bi 186 oġġezzjoni formali, u s-Superintendence of Cultural Heritage, għassies tal-kanali tad-dwieli tal-era Roman taħthom, ma offra l-ebda ostaklu sostantiv - billi stipula biss monitoraġġ arkeoloġiku. Xogħlijiet illegali kienu diġà twaqqfu mill-infurzar f’Marzu 2026. FAA u Moviment Graffitti jargumentaw li l-applikazzjoni kienet invalida, li s-sit jinsab fiż-żona buffer tal-UNESCO ta’ Valletta u kien jeħtieġ valutazzjoni tal-impatt fuq il-wirt, u li l-permess jimpenja minn qabel art pubblika li l-pubbliku kien għadu kif ħallas €43 miljun biex jiksibha lura. Borg Manché, issa deputat tal-PN, jargumenta li Gżira United m’għandha l-ebda titolu legali: id-drittijiet tagħha tal-1976 ġew estinti mill-konċessjoni tal-2000, li tat lil-MIDI pussess vakanti.
17-28 July 2026
“Jinħall.” Il-PN jakkuża lil Abela li kiser il-wegħda tal-park nazzjonali billi alloka art pubblika għal padel privat wara li l-kontribwenti xtrawha lura, u jinnota li ma teżisti l-ebda definizzjoni legali jew protezzjoni għal “park nazzjonali”. Fil-24-25 ta’ Lulju, Post Għalina, Moviment Graffitti, FAA u Din l-Art Ħelwa jipprotestaw fuq il-gżira - l-attivisti jiddeskrivu lilhom infushom bħala “traduti”. Fis-27-28 ta’ Lulju, l-OPM teskludi l-casino tal-Lazzaretto darba għal dejjem, tħassar il-permess approvat peress li MIDI m’għadhiex iżżomm it-titolu, u l-NGOs iħabbru appell kontra l-permess tal-padel.
August 2026
Il-park jeżisti fuq il-karta biss. L-emenda mwiegħda tal-pjan lokali ma ġietx promulgata; l-ebda emenda gażettata jew proċess ta’ ppjanar għaliha ma jinsab fir-rekord pubbliku. Il-konsultazzjoni Shape Your Space dwar it-tliet parks nazzjonali ppjanati ngħalqet fit-30 ta’ April 2026 b’madwar 12,000 kontribuzzjoni, ippreżentati fis-7 ta’ Mejju; l-attivisti ssottomettew il-viżjoni tagħhom stess għal park nazzjonali. L-ebda mudell ta’ tmexxija ma jinsab fis-seħħ, u l-appell tal-padel għadu pendenti.

X’inhi Manoel Island

Manoel Island tinsab bejn Lazzaretto Creek u Sliema Creek fil-Port ta’ Marsamxett, kompletament viżibbli mill-bastjuni ta’ Valletta u marbuta ma’ Gżira permezz ta’ pont tal-ġebel - il-pont preżenti mibni madwar l-1935 fuq il-linja ta’ struttura ta’ qabel l-1800 u mwessa’ fl-1975. Il-gżira hija ta’ madwar 30 ettaru: baxxa, ċatta, forma ta’ werqa.

Fort Manoel huwa monument nazzjonali ta’ Grad 1; il-Lazzaretto huwa ta’ Grad 2. It-tnejn kienu vittmi tal-gwerra - iż-żmien tal-gżira bħala depot tas-sottomarini fl-1941-42 swielha l-kappella tal-fortizza (żewġ terzi meqruda) u ħalliet ċikatriċi fuq il-Lazzaretto. Ir-restawr ta’ MIDI reġġa’ s-silwett tal-fortizza, iżda ċ-ċifri tal-kumpanija stess - €13.9 miljun fuq il-fortizza, aktar minn €20 miljun bil-kappella - kienu madwar għaxar darbiet il-kreditu tax-xogħlijiet li l-att kien jippermetti, diskrepanza li l-kumpanija nnifisha użat biex tiġġustifika t-talba tagħha ta’ kumpens ta’ €78 miljun.

Il-valur ekoloġiku tal-gżira huwa moderat ħdejn dak ta’ Comino, iżda l-valur tal-wirt tagħha u l-pożizzjoni tagħha - ġewwa l-envelop viżwali tal-port, tħares lejn il-kapitali - jagħmlu kwalunkwe żvilupp hemm kwistjoni ta’ sinifikat nazzjonali. Kemm il-fortizza kif ukoll il-Lazzaretto issa jinsabu taħt Heritage Malta.

Il-konċessjoni qatt ma kienet bejgħ

Il-ftehim tal-2000 kien enfitewsi temporanja: għotja ta’ kiri ta’ 99 sena, revokabbli fuq ksur, approvata b’riżoluzzjoni unanima tal-Kamra taħt il-liġi li kienet fis-seħħ dak iż-żmien - id-Disposal of Government Land Act, Cap. 268, artikolu 3(1)(d). Dak li MIDI akkwistat kienu drittijiet ta’ żvilupp kondizzjonati fuq il-prestazzjoni: ibni b’mod sostanzjali sal-31 ta’ Marzu 2023, żomm ix-xatt pubbliku, irrestawra l-monumenti. Meta l-prestazzjoni falliet, l-istess liġi pubblika li tat il-gżira setgħet teħodha lura - u fl-aħħar hekk għamlet.

Din hija l-lezzjoni li l-istorja tal-gżira ġġorr għal kull konċessjoni oħra fuq art pubblika. It-titolu mhuwiex permess, u konċessjoni mhijiex proprjetà. It-terminazzjoni tal-2026 ħadet sitta u għoxrin sena, petizzjoni ffirmata minn ħamsa fil-mija tal-pajjiż, protesta ġudizzjarja, skandlu ta’ sieħeb moħbi u ħlas ta’ €43 miljun - iżda seħħet.

Dak li għadu mhux magħruf

It-termini sħaħ tas-soluzzjoni: it-tqassim tal-infiq verifikat wara l-€43 miljun netti (€47.3 miljun gross), u l-limiti ta’ rimborż jekk hemm.
L-obbligi li għad għandha MIDI f’Tigné Point, li għadha konċessjonata, u d-destin tal-wegħda ta’ bejgħ ta’ €2.5 miljun ta’ Fort Tigné lil Joseph Portelli.
Il-forma legali tal-“park nazzjonali”: l-ebda definizzjoni ma teżisti fil-liġi Maltija, l-emenda tal-pjan lokali mhijiex promulgata, u l-ebda mudell ta’ tmexxija ma ġie ppubblikat.
Jekk xi MP li vvota fuq ir-rixxissjoni kellux interess finanzjarju f’MIDI plc: id-dikjarazzjonijiet ministerjali ppubblikati sal-2022 urew li l-Ministru tal-Ekonomija Silvio Schembri kellu azzjonijiet u bonds f’MIDI, iżda r-reġim tad-dikjarazzjonijiet tneħħa fl-istess xahar tal-vot.
Id-destin tal-kanali tad-dwieli tal-era Roman issiġillati taħt il-padel courts: is-Superintendence of Cultural Heritage llimitat ruħha għal kundizzjoni ta’ monitoraġġ, il-permess ma fih l-ebda obbligu ta’ restawr, u r-riżultat tal-appell għadu pendenti.
Ir-riżultat tal-appell tal-padel, u jekk it-talba ta’ Gżira United li MIDI qablet mal-użu qatt tiġi ttestjata kontra d-drittijiet tal-1976 li ġew estinti.

Artikoli tal-Impatt

Kif il-gżira reġgħet lura

Governanza - Art pubblika

Is-soċjetà ċivili għamlet dak li żewġ parlamenti ma ridux jagħmlu. Kamp Emerġenza Ambjent u s-sindku Conrad Borg Manché qatgħu l-loki fl-2016. Il-kunsill tal-Gżira fetaħ kawża. L-appell ta’ FAA qatel l-ewwel permess fuq kunflitt ta’ interess u ġiegħel erba’ rikużi fit-tieni. Moviment Graffitti u FAA bnew koalizzjoni ta’ ħamsin organizzazzjoni u petizzjoni ta’ 29,041 firma. Ir-rivelazzjoni ta’ The Shift dwar il-joint venture ta’ Camilleri neħħiet kwalunkwe leġittimità li kien fadal lill-proġett. U l-iskadenza maqbuża ta’ MIDI nnifisha - tlestija sostanzjali dovuta sal-31 ta’ Marzu 2023 - tat lill-gvern il-ħruġ legali tiegħu. Is-soluzzjoni qasmet id-differenza: €43 miljun kontra €78 miljun mitluba, bl-azzjonisti ta’ MIDI jaċċettaw taħt pressjoni ta’ fdwa tal-bonds minflok jittestjaw il-każ tal-istat fil-qorti.

Sorsi: Times of Malta fact-check tal-kuntratt u kopertura tas-soluzzjoni; The Shift; MaltaToday; The Malta Independent; TVMnews; Newsbook; ċirkolari ta’ MIDI plc permezz ta’ whoswho.mt.

Il-wegħda li issa trid tinżamm

Art pubblika - Kontabbiltà

Kull attur f’din l-istorja żamm il-gżira: il-Knisja, l-Ordni, l-Ammiraljat, l-istat, konsorzju, u - mit-13 ta’ Mejju 2026 - Heritage Malta. Il-mudell li jerġa’ jidher huwa riallokazzjoni kwjeta. Ix-xatt ġie ssiġillat għal sittax-il sena kontra t-termini stess tal-konċessjoni. Il-permess tal-casino sopravviva tliet bidliet ta’ masterplan sakemm il-pressjoni pubblika qatlitu fl-2018, imbagħad baqa’ fuq il-karta sal-2026. Għoxrin padel court illegali ttelgħu fuq art pubblika mixtrija lura ftit ġimgħat qabel, direttament fuq kanali tad-dwieli ddokumentati tal-era Roman, u l-Awtorità tal-Ippjanar issanzjonathom bi €25,000 - wara li l-uffiċjal tagħha stess irrakkomanda €900. L-emenda tal-pjan lokali li tagħmel il-park irriversibbli ma ġietx promulgata. Sakemm dan iseħħ, l-istatus ta’ Manoel Island jiddependi fuq il-gvern tal-ġurnata li jżomm kelmtu.

Aqra iktar:

← Il-lokalitajiet kollha