Is-setgħa tibda meta tkun taf x’inhu diġà miktub. Malta għandha Kostituzzjoni, Att tal-Ambjent, Att tal-Wirt Kulturali, u amministrazzjoni pubblika mħallsa mir-residenti stess. Kull awtorità tippubblika dikjarazzjoni tal-missjoni tagħha li twiegħed affarijiet speċifiċi. L-għaqdiet tas-soċjetà ċivili f’din il-gżira diġà kitbu d-domandi u rebħu battalji reali. Din il-paġna hi referenza waħda f’post wieħed: id-drittijiet li għandek, il-wegħdiet li sarulek, u n-nies li tista’ tieqaf magħhom.
1. Il-Kostituzzjoni ta’ Malta - Il-Kwalità tal-Ħajja
Il-Kostituzzjoni ta’ Malta hi l-ogħla liġi tal-pajjiż. Kapitolu II (Artikoli 7-21), magħruf bħala d-Dikjarazzjoni tal-Prinċipji, jistabbilixxi l-prinċipji soċjali, kulturali u ekonomiċi li l-Istat jimpenja ruħu li jsegwi. Kapitolu IV (Artikoli 32-46) jistabbilixxi d-Drittijiet Fundamentali u l-Libertajiet li jistgħu jiġu infurzati direttament fil-qorti.
Il-prinċipji ta’ Kapitolu II ma jistgħux jiġu infurzati direttament - fi kliem ċar, ma tistax tħarrek lill-gvern għax kiser xi wieħed minnhom. Imma Artikolu 21 jagħmilha ċara li dawn “huma madanakollu fundamentali għat-tmexxija tal-pajjiż u għandu jkun l-għan tal-Istat li japplika dawn il-prinċipji fit-tfassil tal-liġijiet.” Huma l-arblu tal-kejl.
Kapitolu II - Dikjarazzjoni tal-Prinċipji (l-artikoli rilevanti)
Artikolu 7 - Id-Dritt għax-Xogħol
“L-Istat jirrikonoxxi d-dritt taċ-ċittadini kollha għal xogħol u għandu jġib ’il quddiem dawk il-kondizzjonijiet li jagħmlu dan id-dritt effettiv.”
Artikolu 8 - Promozzjoni tal-Kultura, Xjenza u Riċerka Teknika
“L-Istat għandu jġib ’il quddiem l-iżvilupp tal-kultura u tat-tfittix xjentifiku u tekniku.”
Artikolu 9 - Salvagwardar tal-Pajsaġġ, tal-Patrimonju Storiku u Artistiku, u tal-Ambjent
“(1) L-Istat għandu jissalvagwardja l-paesaġġ u l-patrimonju storiku u artistiku tan-Nazzjon.”
“(2) L-Istat għandu jħares u jikkonserva l-ambjent u r-riżorsi tiegħu għall-benefiċċju tal-ġenerazzjonijiet preżenti u futuri u għandu jieħu miżuri biex jindirizza kull forma ta’ degradazzjoni ambjentali f’Malta, inkluża dik tal-arja, tal-ilma u tal-art, u kull tip ta’ problema ta’ tniġġiż, u biex iġib ‘il quddiem, jrawwem u jappoġġja d-dritt ta’ azzjoni favur l-ambjent.”
Dan hu l-aktar artikolu li jolqot direttament lil min jiġġieled fuq id-djar, l-ippjanar u l-ambjent. Is-sub-artikolu (2) ġie miżjud bl-Att X tal-2018 u jirreferi b’mod espliċitu għall-ġenerazzjonijiet futuri.
Artikolu 10 - Edukazzjoni Primarja Obbligatorja u Bla Ħlas
“L-edukazzjoni primarja għandha tkun obbligatorja u fl-iskejjel tal-Istat għandha tkun bla ħlas.”
Artikolu 12 - Protezzjoni tax-Xogħol
“L-Istat għandu jħares ix-xogħol.” L-Istat irid jipprovdi taħriġ professjonali u vokazzjonali u l-elevazzjoni tal-ħaddiema.
Artikolu 13 - Sigħat tax-Xogħol, Mistrieħ u Btajjel
Sigħat massimi tax-xogħol kuljum stabbiliti bil-liġi; ġurnata waħda ta’ mistrieħ fil-ġimgħa; btajjel annwali mħallsa li l-ħaddiem ma jistax jirrinunzja għalihom.
Artikolu 14 - Drittijiet Ugwali ta’ Rġiel u Nisa
“L-Istat għandu jġib ‘il quddiem id-dritt ugwali ta’ rġiel u nisa li jgawdu d-drittijiet kollha ekonomiċi, soċjali, kulturali, ċivili u politiċi” u jieħu l-miżuri xierqa biex jelimina kull forma ta’ diskriminazzjoni bejn is-sessi.
Artikolu 17 - Għajnuna lid-Diżabbli u Dritt għas-Sussistenza
Kull ċittadin li ma jistax jaħdem u li ma għandux ir-riżorsi għas-sussistenza għandu d-dritt għall-manteniment u l-għajnuna soċjali. Il-ħaddiema għandhom dritt għal assigurazzjoni għal inċident, mard, diżabbiltà, xjuħija u qgħad mhux volontarju. Id-diżabbli għandhom id-dritt għall-edukazzjoni u t-taħriġ vokazzjonali.
Kapitolu IV - Drittijiet Fundamentali (li jistgħu jiġu infurzati fil-qorti)
B’differenza minn Kapitolu II, dawn id-drittijiet jistgħu jiġu difiżi fil-Qorti Kostituzzjonali. L-aktar rilevanti għar-residenti:
- Artikolu 32 - Id-drittijiet u libertajiet fundamentali tal-individwu: ħajja, libertà, sigurtà tal-persuna, tgawdija tal-proprjetà, ħarsien tad-dar u proprjetà oħra, ħarsien minn ċaħda ta’ proprjetà mingħajr kumpens.
- Artikolu 37 - Ħarsien minn ċaħda ta’ proprjetà mingħajr kumpens.
- Artikolu 38 - Ħarsien minn tfittxija arbitrarja tal-persuna jew tal-proprjetà u minn dħul ta’ oħrajn fil-fond.
- Artikolu 41 - Ħarsien tal-libertà tal-espressjoni.
- Artikolu 42 - Ħarsien tal-libertà ta’ assemblea u assoċjazzjoni paċifika (il-bażi kostituzzjonali tal-protesti, tal-għaqdiet tar-residenti, tal-NGOs u tat-trade unions).
- Artikolu 43 - Ħarsien tal-libertà ta’ moviment.
- Artikolu 45 - Ħarsien minn diskriminazzjoni minħabba razza, post tal-oriġini, opinjoni politika, kulur, twemmin jew sess.
- Artikolu 46 - Id-dritt li tapplika direttament lill-Qorti Kostituzzjonali għar-rimedju meta xi wieħed minn dawn id-drittijiet jiġi miksur.
Xi tfisser fil-prattika. Meta żvilupp jisħet komunità, meta sit ta’ wirt jinbidel mingħajr konsultazzjoni, meta deċiżjoni ta’ ppjanar tisboq żona protetta - dawn l-artikoli huma l-għeruq legali tal-oġġezzjonijiet, tar-reviżjoni ġudizzjarja, u tal-każijiet Kostituzzjonali. L-Istat marbat ruħu b’dan il-kliem. Żommu għalih.
Sors: Kostituzzjoni ta’ Malta - test uffiċjali konsolidat, legislation.mt | Kostituzzjoni Interattiva ta’ Malta
2. L-Awtoritajiet Pubbliċi - Il-Missjoni Tagħhom, fi Kliemhom Stess
Kull waħda minn dawn l-awtoritajiet tippubblika dikjarazzjoni tal-missjoni fuq is-sit uffiċjali tagħha. It-test ta’ hawn taħt hu kkwotat (jew, fejn imsemmi, miġbur fil-qosor) direttament minn dawk is-sorsi. Il-punt hu sempliċi: qabbel x’twiegħed kull awtorità ma’ x’jaraw ir-residenti fil-ħajja ta’ kuljum.
Għaliex jgħodd dan. Meta r-residenti joġġezzjonaw għal żvilupp, jirrappurtaw STR storbjuż lill-Pulizija, jistaqsu l-Artijiet għaliex sit pubbliku ngħata b’kiri twil, jew jistaqsu l-Awtorità tad-Djar dwar iż-żmien tal-istennija - mhux qed jitolbu pjaċir. Qed jitolbu lil kull awtorità tgħix skont il-missjoni pubblikata tagħha stess. Dik il-perspettiva hi iktar diffiċli biex tiċċaħħad minn lista ta’ lmenti.
3. L-Għodda Ċivika
L-għaqdiet t’hawn taħt huma mifruxa skont it-tip. Kull paġna tgħarraf min huma, x’qegħdin jagħmlu, u għaliex swieħu tissieħeb.
Għaliex tissieħeb? Il-ħlas tal-membership iżomm dawn l-għaqdiet indipendenti minn fondi korporattivi jew politiċi. In-numri jagħtuhom piż fil-konsultazzjoni. Il-voluntiera jestendu r-rilevanza tagħhom. U milli tappartjeni lil waħda, ikollok netwerk il-ġurnata li applikazzjoni ta’ żvilupp tidher ħdejn id-dar tiegħek.
Gruppi tar-Residenti
Għaqdiet tar-residenti bbażati fuq il-lokalità. L-ewwel linja ta’ difiża għal triq, port jew pjazza partikolari. ResidentiBeltin, Marsaskala Residents Network, Sliema Residents Association, Mellieħa Residents.
NGOs tas-Soċjetà Ċivili
NGOs f’livell nazzjonali li jaħdmu fuq diversi lokalitajiet fuq il-wirt, l-ambjent, l-ippjanar, id-drittijiet tal-kerrejja u l-ambjent mibni. FAA, Din l-Art Ħelwa, Moviment Graffitti, BirdLife, Nature Trust, Ramblers, Wirt iż-Żejtun, Wirt Għawdex, Kamra tal-Periti, Malta Ranger Unit, Friends of the Earth, Il-Kollettiv, Home Owners Association, Solidarjetà.
Għażliet ta’ Partiti Oħra
Il-partiti politiċi li qed joffru alternattiva għad-dwopolo PN-PL fuq governanza, ippjanar u ambjent. Momentum u ADPD.
4. Mit-Tagħrif għall-Azzjoni
Il-Kostituzzjoni hi l-art. Id-dikjarazzjonijiet tal-missjoni huma l-impenji pubbliċi. L-għaqdiet huma n-netwerk. L-att tas-setgħa - li tagħmel xi ħaġa b’dan kollu - hu qasir:
- Kun af id-drittijiet tiegħek. Aqra Artikolu 9 tal-Kostituzzjoni. Issejvja l-link. Id-darba li jmiss li xi żvilupp jhedded streetscape ħdejk, tista’ tikkwota l-impenn tal-Istat innifsu.
- Żomm lill-awtoritajiet għall-missjoni tagħhom stess. Meta tikteb lill-PA, ERA, l-Artijiet, il-Pulizija jew lid-Djar, ikkwota lura l-missjoni pubblikata tagħhom. Ibiddel it-ton tal-korrispondenza.
- Issieħeb f’għaqda waħda. Waħda. Ħallas il-membership. Issir parti minn korp li l-Istat irid jikkonsulta.
- Iffirma petizzjonijiet u idher. Il-Gżira Manoel ġiet ritornata lis-sjieda pubblika wara petizzjoni ta’ 29,000 firma. In-numri jaħdmu.
- Kellem lill-kunsillier lokali u lill-Membri Parlamentari tad-distrett. It-tnejn. Staqsi mistoqsijiet speċifiċi iva-jew-le fuq l-ippjanar, l-STRs u l-wirt. Irrekordja t-tweġibiet.
Is-setgħa mhix sentiment. Hi l-użu dokumentat ta’ drittijiet li diġà jeżistu.
Komplii Aqra
Il-Qafas tal-5 Pilastri
Il-pjan sħiħ tal-politika: ġustizzja fid-djar, riforma fl-ippjanar, ħarsien tal-wirt, integrità fil-governanza u setgħa lill-komunità.
DrittijietIr-Residenti Jiġġieldu Lura
Il-pjan fil-livell tat-triq - permessi tal-parking, żoni mingħajr drones, regoli fuq il-loudspeakers, miżuri kontra l-klijentilizmu.