Insalvaw Kemmuna

L-istorja ta’ Kemmuna mhijiex storja sempliċi ta’ proprjetà privata. L-art hija pubblika. Dak li jirrakontaw id-dokumenti huwa enfitewsi temporanja twila u kundizzjonali, riveduta diversi drabi u aktar tard ittrasferita bejn kumpaniji. Din il-kronoloġija tiddistingwi bejn dak li l-atti u d-dokumenti uffiċjali jistabbilixxu u dak li għadu jeħtieġ li jiġi żvelat.

Il-kronoloġija

1. 11 ta' Marzu 1960

   Il-għotja kolonjali. Quddiem in-Nutar tal-Gvern Victor Miller, Eric James Thompson, Accountant General u Direttur tal-Kuntratti, iffirma għall-Gvern ta’ Malta. John Gaul iffirma għall-Comino Development Company Limited; ix-xhieda kienu s-Segretarju Legali Denis Synge Stephens u l-Avukat Ġenerali John Joseph Cremona. L-att jirrekordja enfitewsi temporanja ta’ 150 sena, b’ċens annwali ta’ £100, pagabbli bil-quddiem. Il-perjodu jiskadi fl-10 ta’ Marzu 2110. MaltaToday irrappurtat li Gaul kien is-sid tal-proprjetà Ingliż wara l-kumpanija u li l-għotja oriġinali kienet tkopri kemm Kemmuna kif ukoll Kemmunett. Il-pjan oriġinali ċertifikat u l-kopja notarili jridu jiġu ppubblikati qabel il-konfini oriġinali sħaħ jistgħu jiġu ttrattati bħala stabbiliti.

2. 22-28 ta' Marzu 1963

   L-ewwel reviżjoni. L-att li jemenda kien ukoll quddiem Victor Miller. Edgar Mizzi, Kummissarju tal-Art, iffirma għall-Gvern; Alfred Geoffrey Bird, awtorizzat mid-diretturi tal-kumpanija A. J. Gaul u R. M. Wilson, iffirma għall-Comino Development Company Limited. Ix-xhieda kienu l-Accountant General Richard Soler u d-Deputat Avukat Ġenerali Maurice Caruana Curran. MaltaToday tirrapporta li l-gvern ta’ Borg Olivier illimita l-element tax-xatt, neħħa ristorant propost f’Kemmunett u naqqas il-konċessjoni għaż-żoni madwar il-Bajja ta’ San Niklaw u l-Bajja ta’ Santa Marija. Id-data eżatta tal-att għadha mhijiex riżolta: ir-reċital tal-1989 jgħid it-22 ta’ Marzu, anness tal-1975 jgħid it-23 ta’ Marzu, u l-iskan ipprovdut huwa mmarkat it-28 ta’ Marzu. Hemm bżonn id-dħul notarili ċertifikat.

3. 23 ta' Ġunju 1975

   Irkupru parzjali u reviżjoni taħt il-Gvern ta’ Malta. L-Att Nru. 555 ġie ffirmat quddiem il-Kap tan-Nutara tal-Gvern Anthony Attard. Saviour Bonello iffirma għall-Gvern u Alfred John Gaul għat-Tourist Development (Malta) Limited, deskritta fl-att bħala li qabel kienet Comino Development Company Limited. L-att jirrekordja r-ristrutturar tal-1975, inkluża saldu ta’ Lm9,000 u l-waiver tal-Istat ta’ ksur ta’ qabel. L-eżenzjoni ministerjali annessa tiddeskrivi l-istrument bħala reviżjoni tal-konċessjonijiet enfitewtikali ta’ Kemmuna u Kemmunett. Dan huwa punt ta’ kontinwità dokumentarja, mhux prova ta’ kull ċessjoni jew bidla fil-kontroll ta’ wara.

4. 13 ta' April 1989

   Għotja addizzjonali ddefinita, b’kundizzjonijiet. Quddiem in-Nutar Vincent Miceli, il-Kummissarju tal-Artijiet Aġent Adriano Gouder iffirma għall-Gvern u Hansjorg Schwegler iffirma għall-Comino Holdings Limited. Ikkonferma l-katina ta’ qabel u ta art addizzjonali sal-10 ta’ Marzu 2110: 5,139 m² ta’ art ta’ bini, flimkien ma’ 83,499 m² ta’ art ta’ park f’żewġ plots. Ix-xatt ġie espressament eskluż minn wieħed minn dawk il-plots ta’ park.

   L-att tal-1989 stabbilixxa ċ-ċens annwali addizzjonali ta’ Lm4,240, soġġett għal reviżjoni. Illimita l-art ta’ bini għal ċentru tal-vaganzi u użi anċillari, rikjeda t-tħawwil ta’ siġar u l-afforestazzjoni fuq l-art ta’ park, żamm id-drittijiet ta’ spezzjoni tal-Gvern, rikjeda rapportaġġ tat-trasferimenti u żamm il-permessi tal-ippjanar u permessi statutorji oħra separati. Ippermetta espansjoni futura taċ-ċentru tal-vaganzi fuq l-art ta’ park biss permezz ta’ rotta kundizzjonali ddikjarata, inkluża l-approvazzjoni tal-pjanijiet mill-Kummissarju tal-Artijiet u aġġustament taċ-ċens. Il-kalkolu attwali taċ-ċens, l-istorja tal-ħlasijiet, il-pjanijiet u l-approvazzjonijiet għadhom ma ġewx ippubblikati.

5. 17 ta' Ġunju 1998

   Comino bħala twissija fil-Parlament. Waqt dibattitu fil-Kamra tad-Deputati dwar ir-rimi ta’ artijiet tal-gvern, l-eks Prim Ministru Dom Mintoff irrakkonta kif il-gvern irkupra Comino: ħa lura l-gżira b’mod li ħadd ma seta’ jikkontesta legalment, ġabar flus minflok ħallas kumpens, u l-uniku prezz kien li biċċa art żgħira baqgħet marbuta ma’ ċens ta’ 150 sena. Il-kap tal-Oppożizzjoni Fenech Adami insista li l-għotja oriġinali saret mill-gvern kolonjali, mhux minn wieħed Malti, u sejħilha perpetwa; id-dokument tal-1960 innifsu jirreġistra terminu ta’ 150 sena. Iż-żewġ rakkonti huma dibattitu parlamentari, mhux prova mid-dokument, iżda jaqblu mar-rekord tat-tranżazzjoni: ir-ristrutturar tal-1975 u s-saldu ta’ Lm 9,000. Mintoff qal lill-Kamra li l-lezzjoni kienet li qatt iktar m’għandha tingħata art tal-gvern mingħajr riżoluzzjoni parlamentari.

6. 1998-2003

   Applikazzjoni ta’ estensjoni ta’ qabel tieqaf. MaltaToday tirrapporta li Kemmuna Limited ressqet applikazzjoni biex testendi l-lukanda fl-1998 u li l-ipproċessar ġie sospiż fl-2003 wara li l-perit ma ressaqx id-dokumenti meħtieġa fil-perjodu applikabbli. Il-fajl tal-ippjanar pubbliku għandu jinqara mal-pjanijiet rilevanti tal-att qabel ma tinsilet xi konklużjoni dwar is-sit jew il-konfini tiegħu.

7. Lulju 2019

   Hili Finance tiffinanzja l-akkwist ta’ Kemmuna. Hili Finance Company plc, sussidjarja ta’ Hili Ventures, ħabbret ħruġ ta’ bonds ta’ €80 miljun. It-tħabbira pubblika tagħha qalet li l-fondi kienu se jkunu ppredominantement indirizzati lejn l-akkwist ta’ Kemmuna Ltd, identifikata bħala s-sid u l-operatur tal-Comino Hotel and Bungalows. Din kienet transazzjoni ta’ kumpanija, mhux bejgħ ta’ art tal-Gvern. Il-katina sħiħa tat-titolu, ċessjoni u kunsens ta’ wara tibqa’ kwistjoni ta’ divulgazzjoni.

8. 21 ta' April 2020 - 15 ta' Lulju 2022

   Il-proposta ta’ Six Senses tidħol fis-sistema tal-ippjanar u ambjentali. HV Hospitality Ltd, parti minn Hili Ventures, ressqet PA/04777/20 għall-iżvilupp mill-ġdid tal-Comino Hotel and Bungalows fil-Bajja ta’ San Niklaw u l-Bajja ta’ Santa Marija. Andrew Forte huwa msemmi għall-applikant u Adrian Falzon ta’ CS Design huwa l-perit tar-rekord. It-tim issottomess isemmi lil Belvedere Architecture bħala perit ewlieni, Arup għall-MEP u s-sostenibbiltà, TBA Periti għall-istrutturi u Michel Desvigne Paysagiste għall-pajsaġġ. Il-Bord tal-ERA ħareġ id-deċiżjoni tal-EIA tiegħu, EA/00001/21, fil-15 ta’ Lulju 2022. Il-materjal pubbliku jikkonferma d-deċiżjoni u l-appelli ta’ wara tagħha, imma mhux rekord individwali tal-votazzjoni. Il-materjal ambjentali tal-2021 jiddeskrivi lukanda ta’ 140 sodda f’San Niklaw u bungalows bis-servizz f’Santa Marija, flimkien ma’ pixxini, faċilitajiet u infrastruttura.

9. 15 ta' Lulju 2022 - 12 ta' Ġunju 2024

   L-ewwel appell ambjentali jiġi miċħud. Din l-Art Ħelwa, Moviment Graffitti, BirdLife Malta u Friends of the Earth Malta appellaw id-deċiżjoni tal-ERA fil-każ PAB 208/22. It-Tribunal ta’ Reviżjoni tal-Ambjent u l-Ippjanar iddeċieda l-każ fil-15 ta’ Frar 2024. Il-Qorti tal-Appell (Ġurisdizzjoni Inferjuri), fil-kawża 12/2024, ċaħdet l-isfida ulterjuri fit-12 ta’ Ġunju 2024. Dik is-sekwenza kienet tikkonċerna d-deċiżjoni tal-EIA. Ma temmitx l-appell ta’ wara kontra l-permess tal-ippjanar.

10. 22 ta' Novembru 2022

    Il-Parlament ipoġġi żewġ atti fuq il-Mejda. Bi tweġiba għall-Mistoqsija Parlamentari 3849, il-Ministru tal-Ekonomija, Fondi Ewropej u Artijiet Silvio Schembri poġġa l-Karta Nru. 927. Fiha kopji tal-konċessjoni tal-1975 u l-estensjoni tal-1989. Dik kienet divulgazzjoni utli, mhux vot sostantiv tal-Kamra fuq xi wieħed mill-atti. Ma nstab ebda vot parlamentari verifikat li japprova l-konċessjoni tal-1975 jew l-estensjoni tagħha tal-1989. Il-karti ma ppubblikawx ir-rekord sħiħ tat-titolu ta’ qabel, il-pjanijiet kollha, iċ-ċessjonijiet ta’ wara, ir-reviżjonijiet taċ-ċens jew l-approvazzjonijiet speċifiċi għall-att.

11. April-Lulju 2025

    Approvazzjoni tal-ippjanar, imbagħad appell organizzat. Il-Bord tal-Ippjanar approva PA/04777/20 fl-24 ta’ April 2025, b’tmien voti favur u wieħed kontra. Id-deċiżjoni formali ġiet iddatata d-9 ta’ Ġunju u ppubblikata fil-11 ta’ Ġunju. L-appell quddiem it-Tribunal ta’ Reviżjoni tal-Ambjent u l-Ippjanar, PAB 234/25, tressaq fil-11 ta’ Lulju minn Moviment Graffitti, BirdLife Malta, Nature Trust - FEE Malta, Din l-Art Ħelwa, The Archaeological Society Malta, Friends of the Earth Malta, Ramblers’ Association of Malta, Għawdix, Wirt Għawdex u Azzjoni: Tuna Artna Lura. It-tweġiba tressqet mill-Awtorità tal-Ippjanar. Ir-rakkont ippubblikat tal-appellanti jiddeskrivi l-proposta bħala lukanda lussuża b’140 sodda, 16-il villa u 44 pixxina. Dawk iċ-ċifri jiddeskrivu l-proposta kontestata u għandhom jiġu vverifikati mal-pjanti uffiċjali finali hekk kif l-appell jimxi ’l quddiem.

12. Mejju 2025

    Imaniġġjar tal-viżitaturi jibda fil-Blue Lagoon. Ġie introdott sistema ta’ bbukjar onlajn b’xejn biex il-viżitaturi jiġu llimitati għal 4,000 f’kull ħin, fi tliet faxxex ta’ ħin kuljum. L-operaturi tad-dgħajjes u tal-laneċ sfidaw is-sistema u qorti għal ftit żmien issospendietha, imbagħad irrifjutat li timblokka s-sistema, u ddeċidiet li l-protezzjoni tal-Blue Lagoon u Kemmuna hija ‘bla dubju fl-interess nazzjonali u ġenerali’. Is-sistema reġgħet bdiet fid-19 ta’ Mejju.

13. 11 ta' Novembru 2025 - 4 ta' Mejju 2026

    It-tribunal jikkonferma l-permess, imbagħad il-Qorti tal-Appell tibagħtu lura. It-Tribunal ta’ Reviżjoni tal-Ambjent u l-Ippjanar ċaħad PAB 234/25 u kkonferma l-permess fil-11 ta’ Novembru 2025. L-appellanti ħadu l-każ quddiem il-Qorti tal-Appell, D 84/2025. Fl-4 ta’ Mejju 2026, l-Imħallef Mark Simiana annulla d-deċiżjoni tat-tribunal u ordnalu jerġa’ jikkunsidra l-każ. Il-qorti sabet li t-tribunal kien aċċetta l-footprint totali eżistenti bħala l-linja bażi tal-kejl tiegħu mingħajr ma ddistingwa bejn żvilupp legali u illegali: skont il-Pjan Lokali, li jillimita l-iżvilupp mill-ġdid għal dak li hu “eżistenti”, jista’ jingħadd biss l-iżvilupp legali. Liema strutturi huma legali hija issa l-kwistjoni ċentrali li t-tribunal irid jiddeċiedi, u r-rapportaġġ tal-każ jinnota li żvilupp li sar qabel l-1978 huwa meqjus bħala legali.

14. Frar 2026

    Il-permess ta’ intervent fuq is-siġar ta’ qabel jiġi annullat. Newsbook irrapporta li t-Tribunal ta’ Reviżjoni tal-Ambjent u l-Ippjanar irrevoka l-permess ta’ qabel wara li sab li l-proċess meħtieġ ta’ parteċipazzjoni pubblika ma kienx ġie segwit kif suppost. L-appell ta’ żvilupp sottostanti baqa’ każ separat. Id-deċiżjoni tat-tribunal u l-fajl tal-permess għandhom jiġu ppubblikati kollu kemm huma.

15. Ġunju 2026

    L-aċċess pubbliku u l-limitu taħt pressjoni. Partit Momentum ippropona li l-limitu ta’ kuljum jitnaqqas bin-nofs għal 2,000 viżitatur, b’1,000 post irriżervati għar-residenti Maltin u Għawdxin. Vidjo virali wriet uffiċjali tal-infurzar tal-MTA jordnaw lil-banjanti jitilqu minn żona pubblika tal-blat fil-Blue Lagoon. Il-kap tal-MTA Carlo Micallef waħħal f’impjegati bla esperjenza, ammetta li spazju pubbliku ‘jibqa’ pubbliku’, u ammetta li qatt ma ra l-istudju tal-kapaċità ta’ tagħbija li fuqu huwa bbażat il-limitu, studju li għadu mhux żvelat minħabba privileġġ tal-Kabinett minkejja kritika tal-qorti, bl-NGOs jitolbu l-ħruġ tiegħu permezz ta’ kawża.

16. 7-19 ta' Awwissu 2026

    Deċiżjoni ġdida tal-ERA waqt li l-appell usa’ jkompli. Fis-7 ta’ Awwissu, l-ERA approva programm ambjentali preliminari ġdid konness mal-proġett, li jkopri xogħlijiet ta’ preparazzjoni tas-sit inkluż it-tneħħija u t-trapjant ta’ madwar 800 siġra. Martin Galea de Giovanni, ir-rappreżentant tal-eNGO, ġie rrappurtat bħala l-uniku membru li vvota kontra; ir-rapportaġġ jidentifika wkoll lil Christopher Ciantar, ir-rappreżentant tal-Oppożizzjoni, bħala li vvota favur. Ir-rekord individwali tal-attendenza u l-vot għall-membri l-oħra ma ġiex ippubblikat. Newsbook irrapporta kemm it-tħassib tal-attivisti kif ukoll ir-rakkont tal-iżviluppatur dwar it-tneħħijiet, it-trapjanti u t-tħawwil ta’ sostituzzjoni. Il-Kamra tax-Xjentisti ta’ Malta talbet tweġibiet qabel ma xi magna tasal fil-gżira, u staqsiet dwar il-provvista tal-ilma għal 44 pixxina filwaqt li wissiet kontra l-evalwazzjoni biċċa biċċa tal-impatt kumulattiv tal-proġett. Il-Partit Nazzjonalista sejjaħ lill-gvern biex jissospendi x-xogħlijiet preparatorji sakemm tiġi deċiża l-appell, u nnota li l-konsultazzjoni tiegħu stess dwar ir-riforma tal-appelli kienet teħtieġ eżattament dan. Is-seduta fil-kontestazzjoni tal-permess ta’ żvilupp usa’ wiesgħa ġiet skedata għad-19 ta’ Awwissu 2026. Dan huwa proċess attiv, mhux riżultat finali.

X’jistabbilixxu l-atti, u x’ma jistabbilixxux

• Jistabbilixxu katina kundizzjonali ta’ drittijiet fuq l-art. L-att tal-1989 jirrekordja plots iddefiniti, data ta’ tmiem fissa, termini taċ-ċens, drittijiet ta’ spezzjoni, obbligi ambjentali u kundizzjonijiet għal rotta ta’ espansjoni ta’ wara.
• Ma jbiddlux konċessjoni f’permess tal-ippjanar jew ambjentali. L-att tal-1989 espressament iħares il-ħtieġa għal permessi u liċenzji statutorji.
• Ma jipprovawx, waħidhom, il-konfini attwali tal-proġett jew id-drittijiet eżatti tad-detentur attwali. Għal dan hemm bżonn il-pjanijiet, iċ-ċessjonijiet ta’ wara, il-kunsensi, ir-rekord taċ-ċens u l-materjal finali tal-PA u l-ERA.

X’inhi Kemmuna

• Riserva naturali ddeżinjata
• Santwarju tal-għasafar
• Żona Speċjali ta’ Konservazzjoni Natura 2000
• Żona marina protetta

Kemmuna hija art pubblika u gżira protetta. Il-futur tagħha ma jistax jiġi deċiż permezz ta’ divulgazzjoni parzjali jew billi tittratta konċessjoni bħala dritt privat mingħajr limiti.

Rekords li għadhom neqsin mill-fajl pubbliku: l-atti u l-pjanijiet ċertifikati tal-1960 u 1963; kull skeda u pjan tar-reviżjoni tal-1975; id-Disinn tal-Art 269/88 tal-1989 u l-annessi; kull trasferiment, ċessjoni, sub-enfitewsi jew kunsens ta’ wara; il-kalkoli u l-ħlasijiet tar-reviżjoni taċ-ċens; l-approvazzjonijiet tal-Kummissarju jew l-Awtorità tal-Artijiet għal kwalunkwe espansjoni fuq l-art ta’ park; u d-disinji u l-kundizzjonijiet finali tal-PA u l-ERA.

Sorsi u status tar-rekord

• L-atti skennjati tal-1960, 1963, 1975 u 1989 ipprovduti lil Malta Housing Watch. Id-dati tal-1960 u 1963 jeħtieġu konferma b’kopja ċertifikata.
• Il-Parlament ta’ Malta, Karta Nru. 927, impoġġija fit-22 ta’ Novembru 2022, u s-Seduta PS 058.
• Materjal parlamentari dwar PA/04777/20: PL 5335 u PQ 26996.
• Hili Finance, tħabbira tal-ħruġ ta’ bonds ta’ €80 miljun, Lulju 2019.
• MaltaToday, Comino story: how big business got its share of paradise. L-isfond storiku rrappurtat minn sors sekondarju wieħed huwa identifikat bħala tali hawn fuq.
• BirdLife Malta, stqarrija tal-appell Together for Comino, 23 ta’ Mejju 2025.
• Newsbook, ERA approves removal of 800 trees from Comino nature reserve, Awwissu 2026.
• Times of Malta, Environment watchdog ruling paves way for removal of hundreds of trees on Comino, 7 ta’ Awwissu 2026, u No Comino trees should be removed while PA development permit is pending, 11 ta’ Awwissu 2026.
• Parlament ta’ Malta, Seduta No. 228 tas-17 ta’ Ġunju 1998, Debatti tal-Kamra tad-Deputati.
• MaltaToday, Court rejects operators’ attempt at blocking new Blue Lagoon booking system, Mejju 2025.
• MaltaToday, Court annuls tribunal ruling on Comino villas permit, 4 ta’ Mejju 2026.
• The Shift News, Court annuls Hili’s Comino mega-project permit and orders reassessment, 4 ta’ Mejju 2026.
• MaltaDaily, Momentum proposes halving Comino visitor cap to 2,000, 30 ta’ Ġunju 2026.
• Newsbook, MTA chief downplays viral Comino incident, 25 ta’ Ġunju 2026.
• Newsbook, Scientists demand answers, accountability over Comino tree uprooting, 11 ta’ Awwissu 2026.
• MaltaToday, Government should suspend Comino works, PN says, 11 ta’ Awwissu 2026.