Ġustizzja b'Żewġ Piżijiet

Immaġina dan. Raġel fil-Belt Valletta jisprejja żebgħa fuq ħajt skedulat tal-patrimonju. Fi ftit jiem, jiġi identifikat, immultat, u mixli skont l-Att dwar il-Patrimonju Kulturali. Is-sistema taħdem. Issa immaġina dan. Ministru jiffirma politika li tippermetti torri ta’ erbatax-il sular fiż-żona ta’ protezzjoni tal-UNESCO fil-Belt Valletta. It-torri jitla’. Veduta ta’ triq ta’ erba’ mitt sena titħassar. Ħadd ma jiġi mmultat. Ħadd ma jiġi mixli. Il-ministru jaqta’ ż-żigarella.

L-istess belt. L-istess patrimonju. Żewġ realtajiet legali għal kollox differenti.

Il-Wegħda Kostituzzjonali li Ma Tfisser Xejn

L-Artikolu 9 tal-Kostituzzjoni ta’ Malta jaqra hekk: “L-Istat għandu jħares il-pajsaġġ u l-patrimonju storiku u artistiku tan-Nazzjon.”

Dan jinstema’ bħal protezzjoni. Mhuwiex. L-Artikolu 9 jinsab fit-Tieni Kapitlu tal-Kostituzzjoni, intitolat “Dikjarazzjoni ta’ Prinċipji.” L-Artikolu 21 tal-istess Kostituzzjoni jiddikjara, b’lingwaġġ ċar, li dawn il-prinċipji “ma għandhomx ikunu infurzabbli f’Qorti tal-Ġustizzja.”

Huma prinċipji direttivi. Aspirazzjonijiet politiċi. L-ekwivalenti kostituzzjonali ta’ riżoluzzjoni tal-bidu tas-sena. L-Istat jintrabat li jħares il-wirt fl-istess nifs li bih jorbot idejn kull qorti fil-pajjiż milli tagħmel xi ħaġa dwarha meta dak l-impenn jiġi injorat.

Ir-riżultat huwa Kostituzzjoni li twiegħed il-ħarsien u ma twassal xejn. Ċittadin ma jistax jidħol f’awla tal-qorti u jgħid: il-gvern kiser l-Artikolu 9 billi ppermetta blokka ta’ appartamenti biswit il-Belt Valletta. Il-qorti ma għandhiex ġurisdizzjoni. L-artikolu huwa kliem fuq il-karta. Kliem nobbli. Kliem sabiħ. Kliem bla saħħa.

Is-Sistema Legali ta’ Direzzjoni Waħda

Il-liġi tal-wirt kulturali f’Malta għandha direzzjoni waħda biss: minn fuq għal isfel. Hija tikkriminalizza lill-individwu. Lill-persuna li fiżikament tagħmel ħsara lil sit. Lis-sid li jibdel proprjetà skedata mingħajr permess. Lill-kuntrattur li jwaqqa’ mingħajr permess. Dawn in-nies jiffaċċjaw konsegwenzi reali: multi sa €116,468.69, priġunerija sa sitt snin, penali ta’ kuljum għal nuqqas ta’ konformità. L-Att dwar il-Wirt Kulturali (Kap. 445) u l-Att dwar l-Ippjanar tal-Iżvilupp (Kap. 552) huma b’saħħithom meta jkunu mmirati lejn iċ-ċittadini.

Kważi m’għandhom xejn immirat ’il fuq lejn l-Istat innifsu.

Meta politiku japprova żvilupp li jeqred il-karattru ta’ triq, dik tkun “deċiżjoni tal-ippjanar.” Għaddiet mill-Awtorità tal-Ippjanar. Il-bord tal-Awtorità tal-Ippjanar jinħatar mill-ministru. Il-qafas tal-politika nkiteb mill-gvern. Kull pass kien legali fuq il-karta. L-ebda att waħdieni ta’ vandaliżmu ma seħħ. Biss sensiela ta’ għażliet amministrattivi li flimkien ħassru xi ħaġa li ma terġax lura.

Iċ-ċittadin li jikser il-liġi jiffaċċja l-Qorti Kriminali. Il-politiku li jikteb il-liġi biex jippermetti l-qerda ma jiffaċċja xejn. Huwa mhux qiegħed ikisser is-sistema. Huwa s-sistema.

L-Għodod Li Suppost Jaħdmu, Imma Ma Jaħdmux

Il-ftit mekkaniżmi li jeżistu biex jiġu kkontestati atti ta’ qerda tal-wirt fuq livell ta’ Stat huma mċaħħda mill-effikaċja tagħhom bid-deliberazzjoni:

Dan mhux koinċidenza. Sistema li tikkriminalizza lil min ma għandux is-setgħa u tagħti l-immunità lil min għandu s-setgħa mhijiex sistema li teħtieġ aġġustament fin. Teħtieġ ristrutturar mill-qiegħ.

Il-Kultura tas-Sanazzjoni

Hekk kif taħdem fil-prattika. Żviluppatur jibni illegalment ħdejn sit ta’ wirt ta’ Grad 1. Bini mingħajr permessi xierqa. Għoli żbaljat. Pjanta żbaljata. Ksur tal-kundizzjonijiet ta’ skedulazzjoni. Il-ksur jiġi dokumentat. Jitressqu oġġezzjonijiet. U mbagħad, minflok twaqqigħ, l-iżviluppatur japplika biex jissanzjona l-illegalità. Iħallas multa. Il-multa hija frazzjoni tal-profitt. Il-bini illegali jsir legali. Il-wirt jiddgħajjef. L-iżviluppatur jimxi għas-sit li jmiss.

Is-sanazzjoni tfasslit bħala eċċezzjoni. F’Malta, saret il-mudell kummerċjali. M’hemmx rieda politika biex tintemm għaliex l-istess żviluppaturi li jibbenefikaw mis-sanazzjoni jiffinanzjaw l-istess partiti politiċi li jaħtru l-bordijiet li japprovaw is-sanzjonijiet.

Ipprova agħmilha bħala ċittadin individwali. Agħmel ħsara lil proprjetà skedata. Imbagħad itlob lill-qorti tissanzjona dak li għamilt bi ħlas. Jidħku bik u jkeċċuk ’il barra. L-istandard doppju mhuwiex sottili. Huwa strutturali.

Tliet Modi Kif Insewwuha

1. Agħmel l-Artikolu 9 infurzabbli

Ċaqlaq l-Artikolu 9 minn Kapitlu II (id-Dikjarazzjoni tal-Prinċipji li mhijiex ġustizzjabbli) għal Kapitlu IV (Id-Drittijiet u l-Libertajiet Fundamentali), fejn isir infurzabbli fil-qrati. Iktbu mill-ġdid bħala obbligu pożittiv b’rimedju espliċitu: kull persuna għandha d-dritt għal rimedju legali effettiv biex tinforza din id-dispożizzjoni.

Dan ikun ifisser li ċittadin jew NGO jista’ jiftaħ kawża kontra l-gvern talli naqset milli tipproteġi bini skedat jew talli ppermettiet twaqqigħ f’żona ta’ salvagwardja. Il-qorti tkun tista’ tordna waqfien, treġġigħ lura, u kumpens.

Jeħtieġ maġġoranza parlamentari ta’ żewġ terzi. Iż-żewġ partiti jieħdu flus mingħand l-iżviluppaturi. L-ebda wieħed minnhom m’għandu inċentiv biex jagħmel il-protezzjoni tal-wirt kulturali vinkolanti legalment kontra tiegħu stess. Ikun jeħtieġ pressjoni pubblika enormi jew kriżi politika. Imma l-Qorti Suprema tal-Indja qrat il-prinċipji direttivi bħala drittijiet infurzabbli tul matul ta’ għexieren ta’ snin ta’ interpretazzjoni. Il-qrati ta’ Malta għadhom ma wrew l-ebda aptit bħal dan. Avukat kostituzzjonali mislut jista’ jippruvah.

2. Sewwi l-liġijiet ordinarji

M’hemmx għalfejn ta’ emenda kostituzzjonali biex ikollok infurzar reali. Il-liġijiet ordinarji huma dgħajfa. Il-Parlament jista’ jsewwihom:

• Appostament awtomatiku għaċ-ċittadini u l-NGOs biex jikkontestaw deċiżjonijiet tal-ippjanar li jolqtu proprjetà skedata jew żoni ta’ salvagwardja tal-UNESCO. M’għadx ikun hemm filtru ta’ “direttament affettwat” mfassal biex iżomm in-nies barra.
• Tmiem is-sanzjonar għal proprjetajiet tal-wirt kulturali. Jekk tikser il-liġi tal-ippjanar fuq sit skedat, twaqqa’ bi spejjeż tiegħek. L-ebda permessi retrospettivi. L-ebda multi li jservu ta’ tariffi.
• Waqfien awtomatiku tax-xogħlijiet fuq kwalunkwe żvilupp fi ħdan żona ta’ salvagwardja sakemm is-Sovrintendenza tal-Wirt Kulturali tirrevedi. M’għadx ikun hemm binjiet lesti qabel jinstemgħu l-appelli.
• Prosekuzzjoni kriminali reali għal qerda tal-wirt kulturali. Il-multa massima ta’ €116,000 taħt il-Kap. 445 hija bċejjeċ għal żviluppatur b’portafoll ta’ €500 miljun. Żid il-ħabs għal min bi għarfien iwaqqa’ proprjetà skedata.
• Treġġigħ tal-piż tal-prova: jekk tibni fi ħdan 100 metru minn sit skedat mingħajr approvazzjoni minn qabel tas-Sovrintendenza tal-Wirt Kulturali, int tipprova li ma sarx ħsara. Mhux bil-maqlub.

Xejn minn dan m’għandu bżonn emenda kostituzzjonali. Għandu bżonn ir-rieda politika. Għandu bżonn abbozz ta’ liġi fil-Parlament.

3. Uża l-iskadenza tal-UNESCO

L-UNESCO tat lil Malta sa Diċembru 2026 biex tissottometti rapport dwar l-Istat tal-Konservazzjoni li juri li indirizzat it-tħassib tal-Kumitat tal-Wirt Dinji dwar il-Belt Valletta: iż-żoni ta’ salvagwardja, il-kontroll tal-għoli tal-bini, pjan komprensiv ta’ ġestjoni li ntalbet għall-ewwel darba fl-2011.

Il-Kumitat se jeżamina dak ir-rapport fid-49 sessjoni tiegħu u jiddeċiedi x’jiġri wara. Id-deċiżjoni tal-2025 ma tgħidx li l-Belt Valletta tidħol awtomatikament fil-Lista tal-Wirt Dinji fil-Periklu jekk ir-rapport ma jkunx biżżejjed. Kull pass ieħor ta’ monitoraġġ jew tqegħid fil-lista jeħtieġ il-proċess tal-Wirt Dinji u deċiżjoni oħra tal-Kumitat.

Dik l-iskadenza hija lieva. Użaha. Il-gvern għandu xhur biex juri lill-UNESCO li qiegħed jipproteġi l-Belt Valletta. Minflok rapporti kosmetiċi, għaddi leġiżlazzjoni ta’ infurzar reali. Ifformula l-għażla b’mod sempliċi: emenda l-liġi issa, jew spjega lill-Kumitat tal-Wirt Dinji għaliex ix-xefaq tal-Belt Valletta qiegħed jibqa’ jikber.

Ir-reġistru pubbliku sħiħ jispjega kull miżura fid-Deċiżjoni 47 COM 7B.114, l-evidenza pubblika li nstabet s’issa u l-mistoqsijiet dwar Evans Building li Malta trid twieġeb.

Żid il-Konvenzjoni ta’ Granada. Malta hija l-uniku stat membru tal-Unjoni Ewropea li ma ffirmatx il-Konvenzjoni tal-Kunsill tal-Ewropa tal-1985 dwar il-wirt arkitettoniku. L-iffirmar joħloq obbligi internazzjonali vinkolanti u jagħti liċ-ċittadini drittijiet tal-wirt kulturali li bħalissa m’għandhomx. Il-kampanja tikteb lilha nnifisha: għaliex kull pajjiż Ewropew ieħor iffirma, u Malta le?

Il-Kampanja

Il-liġi għandha torbot lil min għandu l-poter, mhux biss lil min ma għandu xejn. Dan hu l-prinċipju. Din hi l-kampanja.

Sistema li timmulta ċittadin għax ċappas ħajt, imma tagħti ministru passaġġ liberu għax approva l-qerda ta’ dak il-ħajt stess, mhijiex sistema ta’ ġustizzja. Hija struttura ta’ permess għal min għandu l-kuntatti, u struttura ta’ kastig għal kulħadd l-ieħor.

Il-wirt ta’ Malta ma jappartjenix lill-Awtorità tal-Ippjanar, la lill-ministru, u lanqas lill-iżviluppatur bl-ogħla offerta. Jappartjeni lin-nies. Il-Kostituzzjoni hekk tgħid. Il-fatt li l-ebda qorti ma tista’ tinforza dik il-wegħda ma jagħmilhiex inqas vera. Jagħmel il-Kostituzzjona giddieba.

Nistgħu nsewwu dan. Mhux billi nitolbu bil-ġentilezza. Billi nitolbu liġijiet b’sinnien, qrati b’ġurisdizzjoni, u Kostituzzjoni li jfisser dak li tgħid.